Mua cá nguyên liệu từ chủ tàu đánh bắt: Hồ sơ để được tính chi phí được trừ

Cục Thuế vừa trả lời kiến nghị của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về khó khăn của các cơ sở sản xuất nước mắm khi thu mua cá từ hộ, chủ tàu đánh bắt. Theo Cục Thuế, pháp luật thuế hiện hành đã có quy định xử lý vấn đề này. Doanh nghiệp thu mua cần chứng từ chi trả và bảng kê thu mua do chính doanh nghiệp ký; bảng kê không cần người bán ký xác nhận.

Vướng mắc thực tế

Qua Công văn số 1921/LĐTM-PC của VCCI (tổng hợp khó khăn của doanh nghiệp tháng 8/2026), Hiệp hội nước mắm truyền thống phản ánh như sau:

• Nhiều hộ, chủ tàu đánh bắt cá không muốn ký xác nhận bán cá cho cơ sở sản xuất nước mắm. Họ lo doanh số vượt ngưỡng mà không có hóa đơn sẽ phải nộp thuế.
• Vì lý do đó, họ từ chối nhận tiền chuyển khoản qua ngân hàng.
• Trong khi đó, cơ sở sản xuất cần căn cứ, chứng từ để chứng minh việc thu mua nguyên liệu.

Hiệp hội kiến nghị cơ quan thuế tại các địa phương có làng nghề nước mắm hướng dẫn, hỗ trợ tàu cá xác nhận việc bán cá. Mục tiêu là để doanh nghiệp có đủ hồ sơ, chứng từ theo quy định.

1. Nghĩa vụ thuế của hộ, chủ tàu đánh bắt

Theo Cục Thuế, nghĩa vụ lập hóa đơn, khai thuế và nộp thuế của hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh đã được quy định cụ thể tại các văn bản sau:

• Luật Thuế giá trị gia tăng năm 2024 (Luật số 48/2024/QH15)
• Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025 (Luật số 67/2025/QH15)
• Luật Thuế thu nhập cá nhân năm 2025 (Luật số 109/2025/QH15)
• Nghị định số 68/2026/NĐ-CP ngày 05/03/2026 về chính sách thuế và quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh
• Các văn bản sửa đổi, bổ sung và hướng dẫn thi hành

Hộ, chủ tàu căn cứ đặc điểm thực tế hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình để thực hiện nghĩa vụ thuế (nếu có) theo đúng quy định.

2. Hồ sơ để doanh nghiệp được tính chi phí mua cá

Cục Thuế dẫn điểm b khoản 1 Điều 9 Nghị định số 320/2025/NĐ-CP ngày 15/12/2025. Quy định này nêu các khoản chi được trừ và điều kiện được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN, áp dụng cho các trường hợp:

• Mua sản phẩm nông, lâm, thủy sản của người sản xuất, đánh bắt trực tiếp bán ra.
• Mua hàng hóa, dịch vụ của cá nhân, hộ kinh doanh có mức doanh thu dưới ngưỡng doanh thu chịu thuế GTGT. Nhóm này không bao gồm trường hợp mua của người đánh bắt trực tiếp bán ra, vì trường hợp đó đã thuộc nhóm trên.

Với các trường hợp này, khoản chi cần có hai loại hồ sơ:

1. Chứng từ chi trả tiền cho người bán theo quy định của pháp luật về kế toán, hóa đơn, chứng từ. Nếu tổng giá trị mua trong ngày của từng hộ, cá nhân từ 05 triệu đồng trở lên, doanh nghiệp phải thanh toán không dùng tiền mặt.
2. Bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ do người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền của doanh nghiệp ký và chịu trách nhiệm.

Theo Cục Thuế, bảng kê không yêu cầu người bán ký xác nhận.

3. Kết luận của Cục Thuế

Cục Thuế cho rằng pháp luật thuế hiện hành đã có hướng dẫn cho vấn đề Hiệp hội nước mắm truyền thống kiến nghị. Cục Thuế đề nghị VCCI tiếp tục phối hợp với cơ quan thuế để tuyên truyền, hướng dẫn hộ gia đình, cá nhân, chủ tàu đánh bắt thủy sản và các tổ chức thu mua, sản xuất nước mắm thực hiện đúng quy định về thuế, hóa đơn, chứng từ.

💡 Khuyến nghị cho doanh nghiệp

• Chuẩn hóa bảng kê. Lập bảng kê thu mua theo mẫu quy định, do người đại diện theo pháp luật ký. Nếu người khác ký, cần có văn bản ủy quyền rõ ràng.
• Kiểm soát ngưỡng 05 triệu đồng. Cộng dồn giá trị mua theo ngày và theo từng người bán, không xét riêng từng lần mua.
• Xác định đúng người bán. Trường hợp mua qua thương lái hoặc nậu vựa cần xác định tư cách người bán, mức doanh thu và điều kiện áp dụng bảng kê trước khi lập hồ sơ.
• Lưu chứng cứ về giao dịch thực tế. Ngoài bảng kê và chứng từ chi trả, nên lưu phiếu cân, biên bản giao nhận và thông tin nhận diện người bán để giải trình khi bị kiểm tra.
• Trao đổi với chủ tàu. Giải thích rằng họ không phải ký bảng kê, đồng thời thống nhất phương thức thanh toán phù hợp với ngưỡng thanh toán không dùng tiền mặt.

Bản tin này được Crowe Vietnam tổng hợp nhằm cung cấp thông tin chung và không thay thế ý kiến tư vấn cho từng trường hợp cụ thể. Doanh nghiệp nên đối chiếu văn bản pháp luật gốc và tham vấn chuyên gia trước khi áp dụng vào tình huống thực tế.